ولادت
حضرت آیت‌الله حاج میرزا علی فلسفی تنکابنی فرزند آیت‌الله حاج شیخ محمدرضا تنکابنی، اسوة علم و فقاهت و تقوا در سال 1299شمسی مطابق با سال 1339قمری در تهران به دنیا آمد.
پدر ایشان مرحوم آیت‌الله حاج شیخ محمدرضا تنکابنی فرزند شیخ محمد واعظ تنکابنی، از علمای برجسته و وارستة تهران و برادر بزرگتر ایشان، خطیب شهیر مرحوم حجت‌الاسلام والمسلمین حاج شیخ محمدتقی فلسفی نیز از چهره‌های بنام خاندان فلسفی بود که سابقه جهاد و مبارزات او علیه دشمنان اسلام و سردمداران کفر، در پیشانی تاریخ مبارزات و تلاش‌های روحانیت می‌درخشد. چنانکه امام خمینی در پیام خود او را «زبان گویای اسلام» نامید.

تحصیلات حوزوی
آیت‌الله حاج میرزا علی فلسفی دروس مقدمات و سطح حوزه را در تهران و در محضر پدر و برادر بزرگوارشان حاج شیخ ابوالقاسم و برخی اساتید دیگر گذراند.
ایشان در مدرسه فیلسوف الدوله تهران، شرح جامی و شمسیه را نزد استادِ فاضلی به‌نام شیخ حسین نوایی آموخت و سپس کتاب‌های مغنی و شرح نظّام را در مدرسه محمدیه (مقابل مسجد جامع تهران) در محضر شیخ محمدحسین بروجردی و سید محمد قصیر فراگرفت و پس از آن برای آموختن مقدمات اصول و فقه به مدرسة مروی رفت. او برای تحکیم پایه‌های علمی خویش و خواندن کتاب‌های رسائل و مکاسب، محضر پدر را از دست نداد.
آیت‌الله فلسفی همة آموخته‌های خود را به شیوة معمول در حوزه‌های علمیه با شاگردان هم‌دوره‌اش مباحثه می‌کرد و بهترین دوست و هم مباحثه‌اش که تا سال‌های تحصیل در نجف اشرف، همراه او ماند، آقای دکتر ابوالقاسم گرجی بود که در اغلب جلسات خصوصی درس پدر نیز شرکت داشت.
ایشان پس از گذراندن دروس سطح، در سال 1324شمسی برای تکمیل دروس حوزه به نجف اشرف و آستان مقدس امیرالمؤمنین مهاجرت کرد و بیش از شانزده سال از محضر بزرگانی چون مرحوم آیت‌الله العظمی شیخ محمد‌علی کاظمینی، آیت‌الله العظمی حاج شیخ ابوالحسن اصفهانی، آیت‌الله العظمی حاج سید محمود شاهرودی و آیت‌الله العظمی خوئی کسب علم نمود و به مقام والای اجتهاد نایل آمد؛ به‌طوری‌که ایشان از اولین کسانی بود که آیت‌الله العظمی خوئی اجازه اجتهاد ایشان را با خط خود نوشتند.
آیت‌الله فلسفی در نجف اشرف در کنار کسب فیض از علمای بزرگ خود، به تدریس دروس عالی سطح به‌خصوص کفایةالاصول اشتغال داشت. تبیین مطالب توسط ایشان به قدری دقیق و روان بود که درس ایشان جزو بهترین دروس کفایه آن وقت محسوب می‌شد؛ تا جایی که برخی اساتید حوزة علمیة نجف ایشان را در تدریس کفایه برخوردار از سحر بیان می‌دانستند.
وی افزون بر اين، از پژوهش و تحقيق در مبانى فقه نيز غفلت نورزيد و از همين‌رو، در جلسه علمى شبانه بيت آیت‌الله العظمی خويى كه در آن بر كتاب عروةالوثقى مرحوم حاج سيد محمدكاظم يزدى و كتاب وسيلةالنجاة حاج سيد ابوالحسن اصفهانى حاشيه زده مى‏شد و به جلسه استفتا شهرت داشت، شركت مى‏جست و از اصحاب استفتا بود.

اقامت در تهران
آیت‌الله فلسفی بعد از وصول به درجات عالیة اجتهاد، در سال 1340شمسي به درخواست گروهی از مردم و اهل علم به تهران بازگشت و در مدت هشت سال ضمن اقامه نماز جماعت در مسجد لرزاده (واقع در میدان خراسان) به تدريس دروس سطح و خارج فقه و اصول پرداخت.
در این مدت جوانان، مردم و فضلاي حوزة علمیة تهران از ايشان استفاده‌هاي معنوي و علمي فراوانی بردند كه خاطرات بحث‌هاي اخلاقي و معنوي ايشان همچنان در اذهان شاگردان ايشان باقي مانده است.

هجرت به مشهد مقدس
حضرت آیت‌الله فلسفی در سال 1350شمسی به دعوت مرحوم آیت‌الله العظمی حاج سید محمدهادی میلانی با هجرت به مشهد مقدس جان دوباره‌ای به این حوزه بخشید و در جوار حرم حضرت ثامن الحجج رحل اقامت افکند و به تدریس درس خارج فقه و اصول پرداخت که تربیت بیش از صدها عالم و دانشمند، ثمرة بیش از سی و پنج سال تلاش علمی و عملی ایشان در این شهر می‌باشد.
علما و شخصیت‌های برجسته‌ای در حوزه‌های علمیة نجف اشرف، تهران و مشهد از محضر ایشان استفاده کردند که از جمله آن می‌توان به حضرات آیات شیخ محمد اسحاق فیاض(از مراجع تقلید نجف اشرف)، محمد آصف محسنی (از مراجع تقلید)، سید مرتضی نجومی، سید علی گلپایگانی، سید احمد علم‌الهدی(امام جمعه مشهد) و حجج اسلام مرحوم استاد علی دوانی(محقق و مؤلّف ده‌ها کتاب)، شیخ محسن محدث‌زاده، سید رسول موسوی تهرانی، شیخ حسین انصاریان، شیخ حسین گرایلی و ده‌ها استاد برجسته حوزه اشاره نمود.
آیت‌الله فلسفی در کنار برخورداری از کرسی تدریس، هرگز ارتباطش را با توده مردم رها نکرد و دعوت جمعی از مؤمنان شهر را برای حضور در مسجد شهدا پذیرفت و بدین صورت با مردم ارتباطی نزدیک و تنگاتنگ برقرار نمود.
ایشان مدتی بعد در مسجد کوچک کنار منزل خود به تدریس معارف و مباحث اخلاقی پرداخت و مردم را با معارف دینی آشنا نمود. آن عالم ربانی آنچه در بحث‌های اخلاقی مطرح می‌فرمود، خود بیش از همه بدان عامل بود.

ویژگی‌های اخلاقی
ساده‌زیستی و پرهیز از تعلقات دنیوی مرحوم آیت‌الله فلسفی، زبانزد خاص و عام بود، به‌خصوص که در مقابل تقاضای مصرانه علما برای قبول مرجعیت همیشه خودداری می‌نمود. رفتار ایشان آنچنان متواضعانه بود که گویی توجهی به خود نداشت، تا مطلبی از ایشان خواسته نمی‌شد حرف نمی‌زد. در جلسات درس با صبر و حوصله فراوان به اشکالات طلاب پاسخ می‌داد و هر گاه کسی به خدمت ایشان می‌رسید و سؤالی داشت با خوشرویی و گشاده‌رویی آقا مواجه می‌شد. هرگاه لب به سخن می‌گشود، براستی که سخنانش قابل استفاده بود و چون سخن او از دل بر می‌آمد، تأثیر عمیقی بر مخاطبین داشت.
کارهای شخصی و روزمرة زندگی را خودش انجام می‌داد و تواضع و فروتنی از نشانه‌های بارز اخلاقی ایشان بود.

فعالیت‌های اجتماعی
این عالم بزرگوار در کنار فعالیت‌های علمی و درس‌های اعتقادی و اخلاقی از همان ابتدا در کنار سایر علمای وقت تهران، در صحنة هر اقدامی که به بهبود اوضاع اجتماعی و فرهنگی مردم می انجامید، حضور داشت؛ به‌طوری‌که نام و امضای ایشان در اعلامیه‌های سال 42 در کتاب اسناد سیاسی 40 گواه صدق حمایت ایشان است. نمونة دیگر این حضور را می‌توان در ایام شکوفاشدن جمهوری اسلامی ایران به رهبری امام خمینی دید؛ آن‌گاه که حوزة درس او نیز همانند دیگر کانون‌های تحصیلی در اعتراض به حکومت ستم‌شاهی تعطیل شد و خود با مشارکت در امضای اطلاعیه‌هایی که از جانب علمای مشهد صادر می‌شد، مردم را به حضور گسترده در راهپیمایی‌ها فرا می‌خواند و همراه دیگر عالمان آگاه شهر پیشاپیش مردم در همبستگی انقلابی ملت مسلمان ایران شرکت می‌نمود.
با ورود حضرت امام خمینی به ایران، در روز پانزده بهمن سال 1357 همراه با گروهی از علمای مشهد، از جمله مرحوم آیت‌الله میرزا حسنعلی مروارید و آیت‌الله سید عزالدین حسینی زنجانی، برای عرض خیر مقدم به رهبر انقلاب راهی تهران شد.
همچنین در دوازدهم مرداد سال 1358شمسی در انتخابات نخستین مجلس خبرگان که به منظور تدوین قانون اساسی جمهوری نوپای اسلامی ایران تشکیل شد، در پی پافشاری گروهی از خیر اندیشان و به انتخاب مردم همراه با جمعی از خبرگان شهر از جمله مرحوم آیت‌الله حاج شیخ ابوالحسن شیرازی و مرحوم آیت‌الله حاج میرزا جواد‌آقا تهرانی به این مجلس راه یافت تا آموخته‌ها و یافته‌های خود را در صحنة عمل به کار گیرد و در تحکیم بنیان‌های نظام دینی کشور سهیم باشد.

ارادت به اهل بیت
ارادتش به خاندان عصمت و طهارت او را به آستان مقدس امام هشتم کشانده بود و سبب شد تا ایشان سه دهه در جوار مرقد پاک حضرت ثامن‌الحجج زندگی کند. هر سال در ایام سوگواری شهادت حضرت فاطمه زهرا محفل عزایی در منزل خویش برپا می‌کرد و در روز شهادت آن بانوی یگانه، به همراه علما و پیشاپیش هیأت‌های عزاداری رهسپار حرم مطهر می‌شد و اشک ماتم می‌ریخت.
شاید همین ارادت بی پایانش به خاندان اهل بيت بود که درگذشت جانکاهش نیز هنگامی رخ داد که هنوز غبار سوگواری در تاسوعای محرم از سر و روی عزاداران حسینی سترده نشده بود و هنوز سرشک اندوه مصائب حضرت ابوالفضل العباس در دیدة عاشقان مانده و خبر جانسوز ارتحالش زمانی در شهر پیچید که هنوز غم شهادت حضرت اباعبدالله الحسین در پیش‌رو بود.

ارتحال
این گونه بود که پس از 85 سال زندگی، مقارن اذان ظهر روز تاسوعای سال 1427قمری برابر با 19بهمن 1384شمسی قلب استاد از تپش ایستاد و قلب شهر نیز دمی به خود لرزید. پیکر این عالم ربانی یک شبانه‌روز در منزل آن بزرگوار مورد وداع طلاب، علما و مردم شهر قرار گرفت و در روز جمعه 21 بهمن ماه 1384 از مسجد شهدا به سمت حرم مطهر امام رضا تشییع شد و پس از اقامه نماز میت از سوی دوست و همراه دیرینه اش حضرت آیت‌الله وحید خراسانی در جوار بارگاه رضوی در رواق «دارالسرور» در کنار حضرت آیت‌الله مروارید آرام گرفت.

* علیرضا نوروزی