ولادت
آیت الله حاج سید یونس اردبیلی فرزند سيد محمد تقي فرزند ميرفتحعلي، در سال 1293 قمری  برابر با سال 1255 شمسی، در خاندان علم و فضیلت در شهر اردبیل دیده به جهان گشود. اجداد ایشان همگي از روحانیون سر شناس منطقه بوده اند.
تحصيلات
ایشان پس از گذران دوران کودکی تحت تعلیم و تربیت والد خود، قرائت قرآن و دروس مکتب خانه ای و مقدمات علوم حوزوی را فرا گرفت. وی پس از مدتی در حلقه درس علماء وقت حوزه علمیه اردبیل، از آن جمله آیت الله سید مرتضی خلخالی وارد گردید و در سنین نوجوانی با توجه به استعداد درخشان خود به رتبه بالائی از علم دست یافت.
آیت الله اردبیلی در سال1310 قمری (برابر با سال 1271 شمسی)، عازم حوزه علمیه زنجان شد و به مدت دو سال از دروس معقول و منقول عالم عامل و فقیه زاهد آیت الله آخوند ملا قربانعلی زنجانی معروف به حجت الاسلام زنجانی و آیت الله آخوند ملا سبز علی زنجانی و آیت الله مجید حکمی بهره گرفت.
ایشان در سال 1313 قمری (برابر با سال 1273 شمسی) به حوزه علمیه نجف اشرف که در آن زمان با حضور علماء و فقهاء نامی یکی از پرفروغ ترین دوران های خود را سپری می کرد، عزیمت نمود و از محضر آیات عظام فاضل شربیانی، شریعت اصفهانی، سید محمد کاظم طباطبائی یزدی و بخصوص آخوند ملا محمد کاظم خراسانی ( معروف به آخوند خراسانی) بهره مند شد و به رتبه عالی اجتهاد نائل گردید .
وی پس از رحلت استاد خود مرحوم آخوند خراسانی در سال 1329 قمری در حوزه علمیه نجف بر کرسی تدریس نشست و جویندگان علم و فضیلت را از گنجینه دانش خود بهره مند ساخت.
آیت الله حاج سید یونس اردبیلی پس از چند سال و همزمان با دوران مرجعیت آیت الله العظمی میرزا محمد تقی شیرازی، به کربلای معلی مشرف شد و در حوزه درسی میرزای شیرازی شرکت کرد و مورد توجه ایشان قرار گرفت. رسيدگي به امور طلاب علوم ديني از سوي ميرزا به وي واگذار شد و مدتي نيز سرپرستي حوزه نجف را به دستور ميرزا، عهده دار شد.
بازگشت به وطن
ایشان در سال 1346 قمری در حالی که از علما و فقهای برجسته و سرشناس حوزه مقدس نجف اشرف بشمار می رفت، به زادگاه خود دار الارشاد اردبیل مراجعت نمود.
از آنجا که در این تاریخ عده ای از علماء و فقهاء عظام حوزه علمیه اردبیل همچون حضرات آیات میرزا یوسف مجتهد اردبیلی، میرزا علی اکبر آقا مجتهد، میرزا عبد الله اردبیلی، شیخ ستار اردبیلی، شیخ حسن طاهری و دیگران، چهره در نقاب خاک کشیده بودند، آیت الله حاج سید یونس اردبیلی بعنوان یکی از علماء اعلام در مسند افتاء و مرجعیت و تدریس و ارشاد نشست و به رتق و فتق امور دینی منطقه در کنار علمای اعلام همت گمارد.
سفر به مشهد مقدس
وی در پانزدهم ربیع الاول سال 1354 قمری (مصادف با 25 خرداد سال 1314 شمسی بقصد اقامت و مجاورت حضرت امام رضا (ع)، عازم مشهد مقدس گردید و مورد استقبال علماء و عموم طبقات آن سامان واقع شد. بلافاصله پس از ورود آیت الله حاج سید یونس اردبیلی، موج واقعه ننگین کشف حجاب رضا خانی به مشهد مقدس فرا رسید و ایشان در کنار آیت الله حاج آقا حسین قمی و آیت الله میرزا محمد آقا زاده و دیگر علماء حوزه علمیه مشهد مقدس، رهبری نهضت مقاومت در برابر اقدامات ضد دینی رضاخان را عهده دار گردید.
تبعيد به زادگاه و هجرت دوباره به مشهد
پس از فاجعه کشتار مردم بپاخاسته در مسجد گوهر شاد، در اواسط ربیع الثانی سال 1354 قمری (برابر با اواخر تیرماه سال 1314 شمسی) آیت الله اردبیلی به همراه جمعی دیگر از علماء مشهد دستگیر و در تهران زندانی شدند و پس از محاکمه، ایشان به زادگاه خود اردبیل تبعید گردیدند.
آیت الله سید یونس اردبیلی در دوره دوم حضور خود در اردبیل نیز منشاء خدمات و مرجع مراجعات دینی و علمی گشت و به تدریس و تبلیغ و اقامه جماعت و دیگر شئونات و وظایف روحانیت همت گماشت.
پس از سقوط رضاخان در سال 1320 شمسی ایشان مجددا به مشهد مقدس بازگشت و ضمن تدریس در حوزه علمیه مشهد، جزء مراجع تقلید جهان تشیع قرار گرفت.
وی در میان علماء و بزرگان عصر خویش علاوه بر اشتهار علمی و فقهی در حد مرجعیت، به ویژگی هایی چون تقدس، تقوی، زهد، بی اعتنائی به زخارف دنیا، شجاعت، صراحت لهجه و اهتمام به نهی از منکر و امر به معروف، شناخته شد و مورد تکریم و تعظیم فوق العاده بزرگانی چون آیت الله العظمی حاج آقا حسین بروجردی، آیت الله العظمی حاج آقا حسین طباطبائی قمی، آیت الله العظمی میلانی، آیت الله سید ابوالقاسم کاشانی و دیگر اعاظم عصر خود واقع گردید.
حضرت امام خمینی (ره) علیرغم اینکه از تعداد معدودی از از علماء و مراجع نام برده و تجلیل کرده اند، بارها و در موارد متعدد از ایشان یاد کرده و آن بزرگوار را مایه افتخار دانسته و از مبارزات سیاسی و روحیه ستم ستیزی ایشان تمجید نموده اند. مقام معظم رهبری حضرت آیت الله خامنه ای نیز ایشان را یکی از علماء مجاهد عصر حاضر دانسته و مقام عالی ایشان را ستوده اند.
آیت الله حاج سید یونس اردبیلی در طول حیات بابرکت خود، علاوه بر تربیت شاگردانی چون آیت الله العظمی سید محمد حجت کوه کمره ای، آیت الله شیخ محمد علمی اردبیلی، آیت الله شیخ محمد واعظ زاده خراسانی، آیت الله حاج آقا مروج و حجج اسلام شیخ کاظم مدیر شانه چی، شیخ عبدالرحیم جعفری، شیخ یوسف صاحب الزمانی و دکتر سید جواد مصطفوی، تالیفاتی را در زمینه فقه و اصول از خود به یادگار گذاشته است که از آن جمله، رساله هایی در صلوه المسافر، قاعده لاضرر، فروعات علم اجمالی، بحث ترتب و معتقدات القاصر فی اصول الدین، حاشیه بر کتاب عروه الوثقی و رساله عملیه با نام وجیزه المسائل می باشد.
وفات
سرانجام، این مرجع عالیقدر و فقیه عالی مقام در 21 ذیقعده سال 1377 قمری برابر با 30 اردیبهشت ماه سال 1337 شمسی به دیار باقی شتافت و پس از تشییع با شکوه، پیکر مطهرش در پایین پای مقدس حضرت ثامن الحجج امام علی بن موسی الرضا (ع) (در رواق دارالسعاده) به خاک سپرده شد .
مبارزات آیت الله سید یونس اردبیلی (به روایت اسناد و خاطرات)، عنوان کتابی است که از سوی مرکز اسناد انقلاب اسلامی برای اولین بار در سال 1385 منتشر شده است.

* علیرضا نوروزی