نگاهی بر حيات علمي و اخلاقي «مرواريد علم و عمل» آيت الله حاج میرزا حسنعلي مرواريد (ره) در سالروز عروجش
پدرش را که از دست داد، شده بود مرد خانه. مرد 9 ساله اي که معيشت زندگي را بايد بر دوش مي کشيد. مردي که بايد تکيه گاه دو برادر کوچکترش مي شد. مادرش شاهد تمام عاشقانه هاي بچگي اش به تحصيل علم بود. از همان کودکي با بزرگان نشست و برخاست مي کرد. پدرش قبل از فوت، او را به شيخ نخودکي سپرده بود. شاگرد جسوري بود و در تحصيل دانش بي پروايي مي کرد. شيخ نخودکي را همه شهر مي شناختند عالم اخلاق و مرد فضيلت. حسنعلي مي خواست راه استاد و پدرش را برود. در مکتب خانه قرائت روان سي جزء قرآن را فراگرفت و در کنارش سعدي مي خواند. 13 ساله که شد پا به حوزه گذاشت، تا به آرزوهايش رنگ واقعيت بپاشد. زماني نبود که وقتش را بيهوده بگذراند. طلبه اي که در محضر بزرگاني چون آية ا... ميزراي مهدي اصفهاني، آية ا... شيخ هاشم قزويني و ديگر بزرگان رشد کرد و پس از رحلت ميرزا اصفهاني، جاي خالي اين استاد را پر کرد، در مدت تدريس افق هاي جديدي از پيوند علم و اخلاق را براي شاگردانش گشود. چنان مقام استادي ايشان در پرتوي اخلاقيات اوج يافته بود که اگر به پاسخ پرسشي يقين نداشت، با تواضع مي گفت «نمي دانم». در سالروز عروج اين استاد گرانقدر، بخشي از زواياي زندگي ايشان از زبان فرزندانشان، تقديم مي شود .
* مسأله حل شده اي همچون «اخلاص»

حجة الاسلام والمسلمين مرتضي مرواريد، فرزند بزرگ مرحوم آية ا... مرواريد درباره شخصيت آن عالم وارسته مي گويد: ايشان از همان اوان کودکي که دوران انعقاد شخصيتش بود، بعد از فوت پدر بزرگوارشان در دامن اساتيد بزرگي همچون شيخ حسنعلي نخودکي و ميرزا مهدي اصفهاني پرورش يافت.

بارها از پدرم شنيده ام که تعريف مي کردند پدر امام موسي صدر زماني که در مشهد بودند من 15 - 16 ساله بودم. در مجلسي با حضور ايشان، پدرم به دليل تمرکز جمعيت در محل نزديک به بالاي مجلس، در محل انتهايي مجلس نشست که ناگهان ديد مرحوم صدر به بالاي سر ايشان آمده و با احترام و تکريم بهشان گفتند که مشرف فرموديد آمديد.

حجة الاسلام والمسلمين مرتضي مرواريد با اشاره به احترام و تکريم بزرگان به شخصيت ايشان، خاطرنشان مي کند: مرحوم مرواريد پابه پاي بزرگان، دوران کودکي خود را تا جواني و ميانسالي طي کردند. حسن نيتي که شيخ حسنعلي نخودکي بعد از فوت پدر آية ا... مرواريد به ايشان داشتند موجب شد که روحيه معنوي در وجودشان پايه گذاري شود. پس از آن نيز ميرزا مهدي اصفهاني که شخصيتي برجسته از منظر علمي و اخلاقي بود تا مدتها استاد ايشان بودند که از بهترين شاگردان ميرزا در تحصيل علم و عبادت به شمار مي رفت.

وي با بيان اينکه مسأله اخلاص از ديدگاه ايشان کاملا حل شده بود، ادامه مي دهد: يکي از طلاب و شاگردان ايشان تعريف مي کرد که روزي از استاد پرسيدم براي فرار از ريا چه کنيم؟ ايشان گفتند مگر آدم عاقل ريا مي کند! اخلاص مرحوم مرواريد يکي از بارزترين خصوصيات شخصيتي اين عالم وارسته بود.

اين مدرس حوزه مي گويد: مرحوم آية ا... بروجردي از مراجع عظام تقليد آن دوران نيز در سفرهايي به مشهد نظر ويژه اي به مرحوم مرواريد داشتند به طوري که در زمان استهلال ماه، مرحوم بروجردي به شهادت ايشان ايمان داشتند.

وي اضافه مي کند: پدرم در طريق علم، عمل و عبوديت بهترين بهره را از دوران پربرکت زندگي اشان بردند. ايشان از پشتوانه هاي معنوي عظيمي برخوردار بودند که چنان قدرت خستگي ناپذيري در فراگيري علم تا آخرين روزهاي عمر، در وجودشان جريان داشت.

* شناخت قدر وقت

حجة الاسلام والمسلمين مهدي مرواريد، دومين پسر مرحوم آية ا... حسنعلي مرواريد که در حال حاضر از مدرسان برجسته حوزه علميه مشهد است، با بيان اينکه مادر مرحوم مرواريد دختر آية ا... شيخ حسنعلي تهراني بود و ايشان هم از شاگردان ميرزاي شيرازي (از مهمترين چهره هاي علمي آن دوران) بودند، مي گويد: مادر ايشان نقش تربيتي بسزايي در رشد فکري و اخلاقي اين عالم با فضيلت داشتند.

وي با اشاره به هجرت ميرزا مهدي اصفهاني از شاگردان ميرزاي نائيني از نجف به مشهد تصريح مي کند: مرحوم مرواريد از جوان ترين شاگردان درس ميرزاي اصفهاني بودند که تلاش مضاعفي در تحصيل علم داشتند به طوري که خودشان بارها تأکيد مي کردند قدر وقت را خوب بشناسيد. ايشان در کنار وجوه اخلاقي، تربيتي، مراقبه و عبادات نيز شخصيتي جامع داشتند.

وي با بيان اينکه، مرحوم مرواريد در تدريس اهتمام والايي داشتند، يادآور مي شود: ايشان به جهات علمي والايي که داشتند با زندگي ساده و بي تکلف خود، نمونه شاخص تقوا و زهد بودند.

وي تصريح مي کند: مقام استاد در ديدگاه ايشان به منزله جايگاه پدر بود که بايد با شاگردانش همگام باشد، زيرا استاد علاوه بر جهات تعليمي بايد از وجوه تربيتي و اخلاقي نيز شاگردان خود را پرورش دهد. ارتباط صميمانه ايشان با شاگردانشان در دوره استادي و نيز احترام و تکريم اساتيدشان در دوران طلبگي، به اين جايگاهها از منظر آية ا... مرواريد معنا بخشيده بود.

اين مدرس حوزه علميه مشهد ادامه مي دهد: ايشان تنها به جهات تعليمي در سير حيات علمي خود اکتفا نکردند و گره گشايي از مشکلات مادي و معنوي شاگردانشان را صدر امور تعليم قرار مي دادند. اين امر موجب شده بود که توجه طلبه ها به درس و سخنان اين استاد وارسته بيشتر متمرکز شود.

آية ا... مهدي مرواريد در خصوص زواياي آزاد انديشي در مباحثات علمي پدرشان مي گويد: مرحوم مرواريد در مناسبات علمي خود به روشي که قرآن بدان تاکيد کرده، عمل مي کردند، بدون تعصبات شخصي و گروهي مسائل علمي را در حلقه هاي معرفتي مطرح و ابعاد و وجوه مختلف آن را تبيين مي کردند. مؤلفه هاي عقل، فطرت، انصاف و عدل در گفتمان هاي علمي ايشان نمود بارز و محسوس داشت.

وي اضافه مي کند: کلاس درس ايشان به حلقه هاي مباحثاتي علمي- معرفتي شبيه بود به آن جهت که استاد مرواريد به ابراز افکار و ايده هاي شاگردانشان بها مي دادند و با سعه صدر و بردباري زواياي مختلف بحث را که ممکن بود بخشي از آن در تاريکي و ابهام باشد براي شاگردانشان روشن مي کردند.

* جامع فقه اکبر و فقه اصغر

حجة الاسلام محمد الهي خراساني نويسنده کتاب «مرواريد علم و عمل» (درندگي در زندگي و آموزه هاي عالم رباني آية ا... ميرزا حسنعلي مرواريد) در خصوص سيره علمي اين عالم وارسته مي گويد: مرحوم آية ا... مرواريد از معدود شخصيتهاي علمي بودند که در فقه اکبر (عقايد ديني) و فقه اصغر (احکام ديني) جامعيت داشت. معمولا بزرگان ما به خصوص در دوران معاصر اشتغالات علمي آنان يا مربوط به دانش فقه و اصول و يا اشتغالات کلامي و فقهي- فلسفي است اما ايشان از شخصيتهايي بودند که هم در زمينه معارف اعتقادي و هم معارف فقهي ديني شخصيت ممتاز و عالم بي نظيري بودند. ايشان در دو عرصه فقه اکبر و فقه اصغر از شاگردان برجسته ميرزا مهدي اصفهاني به شمار مي رفتند. مرحوم ميرزا مهدي اصفهاني با ورود به مشهد بسياري از مدرسين و فضلا را دور خود جمع کردند و افراد جذب درس ايشان شدند.

وي ادامه مي دهد: مرحوم آية ا... مرواريد در سالهاي جواني در کنار اساتيد خود مانند آية ا... حاج شيخ هاشم قزويني، آية ا... شيخ کاظم دامغاني در درس مرحوم ميرزاي اصفهاني شرکت مي کردند. حتي نقل شده که يکي از شاگردان مرحوم ميرزا به ايشان اعتراض مي کند که فلاني به اين جواني در کنار بزرگان در کلاس درس شما بنشيند و مرحوم ميرزا جواب دادند که اگر همين ميرزا حسنعلي کنارم باشد و تنها درس را براي او بگويم براي من کافي است. که اين امر نشان دهنده اوج علاقه و احترام مرحوم ميرزا به اين شاگرد جوان خود بود.

وي با بيان اينکه مرحوم آية ا... مرواريد از معدود کساني بودند که اجازه تصحيح رسائل خطي مرحوم ميرزاي اصفهاني را داشت و بعد از رحلت استادشان هم تدريس دروس خارج فقه و معارف را آغاز کرد، يادآور شد:حضرت آية ا.. خامنه اي در گزارشي که از سابقه تاريخي حوزه علميه مشهد که پيش از انقلاب اسلامي نوشته بودند، آورده اند که بهترين دروس پس از رحلت ميرزاي اصفهاني را حضرات آيات ميرزا جواد آقاي تهراني و ميرزا حسنعلي مرواريد برپا مي کنند.

الهي خراساني عنوان مي کند: درس خارج فقه ايشان حدود 40 سال ادامه داشت و بسياري از علما و بزرگان مشهد و کشور شاگردان ايشان بودند. همچنين دروس معارف ايشان هم از دروس قابل توجه اعتقادي در حوزه علميه مشهد بود که کتاب ارزشمند «تنبهات الحول المبدا و المعاد» از نتايج آن دروس است.

* چهره برجسته مکتب معارفي خراسان

وي با اشاره به مکتب معارفي خراسان که اين روزها با عنوان مکتب تفکيک نيز از آن ياد مي شود، آن را جنبشي فکري که مؤسس آن ميرزا مهدي اصفهاني بود، توصيف کرده و مي گويد: در مکتب معارفي خراسان که پيام آن ناظر به محتواست از اين جهت که جداي از اينکه در روش بايد ميان سه حوزه وحي، فلسفه و عرفان تفکيک قائل شويم بايد به ساحت قرآن و روايات ورود پيدا کنيم و آموزه هاي اعتقادي دين را بر مبناي قرآن و روايات استخراج کنيم و با کاري اجتهادي بتوان منظومه اي از معارف ديني را ترسيم کرد. اين کار به طور جدي براي نخستين بار توسط مرحوم ميرزا مهدي اصفهاني در دروس معارفشان در حوزه علميه مشهد صورت گرفت. در واقع پيام اصلي مکتب معارفي خراسان دعوت به اجتهاد در منابع اسلامي به منظور استنباط عقايد ديني و خارج کردن قرآن و روايات از مهجوريت است. در واقع بزرگان اين مکتب معتقدند که آموزه هاي قرآن و روايات در برخي از مسائل اساسي اعتقادي با مباني فلاسفه و عرفا ناسازگار است.

وي خاطرنشان مي کند: ايشان به عنوان يکي از شاگردان برجسته ميرزاي اصفهاني از بزرگان مکتب معارفي خراسان محسوب مي شود که کتاب ايشان نيز از منابع مرجع در اين مباني فکري اين مکتب به شمار مي رود.

* مقامي که تا طفوليت اوج مي گرفت

حجة الاسلام احمد مرواريد، نويسنده کتاب «يادگار عرشي» (شامل ادعيه و اذکار سفارش شده از سوي آية ا... حسنعلي مرواريد) با اشاره به توجه ويژه پدربزرگ به تربيت و پرورش اخلاقي نوه هايشان يادآور مي شود: ايشان با مهرباني با کودکان سخن مي گفت و با همه عظمت علمي و وقار شخصيتي، گاهي براي آن که نوه هاي خردسالش در منزل تنها و بي همبازي نمانند، با آنها بازي مي کرد.

از سوي ديگر وي با بيان اينکه مرحوم مرواريد اهل سير و سلوکهاي مردم گريزانه نبودند، مي گويد: ايشان با تمسک به قرآن و سنت، مصداقي از عمل کنندگان به مفاهيم اخلاقي در آموزه هاي ديني بودند. توصيه ايشان در خواندن ادعيه و اذکار همراه با شناختن معنا و مفهوم آن بود تا صرفا لقلقه زبان نباشد.

نوه مرحوم مرواريد با اشاره به خاطره اي از دوران کودکي اش و حضور در منزل پدربزرگش عنوان مي کند: يکي از دلايل علاقه من به دروس طلبگي، زندگي زيباي آية ا... مرواريد و طريقت ايشان در مسير تعالي بود. جالب اينکه مقام معنوي و علمي ايشان چنان بزرگ بود که زماني از وقت خود را براي آموختن معارف ديني به ما با زبان کودکانه مي گذاشت.

* ضربان ناآرام قلب شهر

قامتش خميده بود، از سنگيني تجربيات 96 سال زندگي. سال 83 بود که پيکر استادي 96 ساله روي دستهاي شهر تکريم شد و در آغوش خاک خوابانده، آخرين ساعات شامگاه 14 مهرماه بود که قلب استاد از تپش افتاد و ضربان قلب شهر،از غم رفتنش به شماره اي ناآرام افتاد.

فردايش دستان ناتوان شهر پيکر مرواريد را به سوي آرامگاهش در حرم قدس رضوي مي برد.

***
- زهره كهندل